در سال های اخیر، با افزایش جمعیت جهانی، تغییرات اقلیمی و کاهش منابع طبیعی، تولید علوفه با کیفیت بالا و هزینه پایین به یکی از چالش های اساسی کشاورزی پایدار تبدیل شده است. در این راستا، گونه های علوفه ای جدید که بتوانند در شرایط مختلف آب و هوایی، با کمترین ورودی و بیشترین بازده عملکرد کنند، مورد توجه خاص قرار گرفته اند. یکی از این گونه های نوظهور، علف زن دوزمانه 520 (Dual-Use Grass 520) است که به عنوان یک گونه ترکیبی از گیاهان علوفه ای با ویژگی های منحصر به فرد، در سال های اخیر در بسیاری از کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه مورد آزمایش و استفاده قرار گرفته است. این گونه با نام تجاری "DZ-520" شناخته می شود و به دلیل توانایی دوگانه در تولید علوفه در دو فصل رشد (دوزمانه) و مقاومت بالا به خشکی، بیماری ها و آفات، به عنوان یکی از امیدوارکننده ترین گزینه های تغذیه ای برای دام های شیری و گوشتی مطرح شده است.

تعریف و منشأ گونه

علف تراش دوزمانه 520 یک گونه هیبریدی است که از تلاقی گیاهان فرنچ گراس (Festuca arundinacea) و برسیم خشکی (Dactylis glomerata) با انتخاب ژنتیکی دقیق و استفاده از فناوری های مهندسی ژنتیک محدود (غیر ژن های تغییر یافته) تولید شده است. این گونه توسط مرکز تحقیقات کشاورزی پیشرفته آمریکا (USDA-ARS) و همکاری با دانشگاه های اروپایی در سال 2018 توسعه یافت و پس از آزمایش های میدانی چندساله در شرایط آب و هوایی متنوع (گرمسیری معتدل تا خشک و نیمه خشک)، در سال 2022 به عنوان یک گونه تجاری معرفی شد. نام "دوزمانه" به توانایی این گیاه در تولید دو بار علوفه در یک فصل رشد اشاره دارد: اولین برداشت در اوایل بهار و دومین برداشت در اوایل پاییز، بدون نیاز به کاشت مجدد.

ویژگی های فیزیولوژیکی و بیولوژیکی

علف تراش DZ-520 دارای ریشه های عمیق و متراکم است که به آن امکان جذب آب و مواد معدنی از لایه های عمیق خاک را می دهد. این ویژگی، آن را به گونه ای بسیار مقاوم در برابر خشکی تبدیل کرده است. در شرایط کم آبی (کمتر از 300 میلی متر بارندگی سالانه)، این گیاه تا 40 درصد بیشتر از گونه های متداول مانند لوبیا یا گندم علوفه ای عملکرد دارد. علاوه بر این، این گونه دارای میزان بالای پروتئین خشک (حدود 18-20 درصد در برداشت اول و 16-18 درصد در برداشت دوم) و قابلیت هضم بالا (حدود 65-70 درصد) است که آن را به گزینه ای ایده آل برای تغذیه دام های شیری تبدیل می کند.

یکی از مهم ترین ویژگی های این گونه، طول عمر طولانی آن است. در شرایط مناسب، این گیاه تا 8-10 سال بدون نیاز به کاشت مجدد رشد می کند، که باعث کاهش چشمگیر هزینه های کاشت، آبیاری و کوددهی در طول دوره های تولیدی می شود. همچنین، DZ-520 دارای مقاومت بالایی در برابر بیماری های رایج علوفه ای مانند قارچ های سفید، قارچ ریشه گیر و ویروس های منتشرشده از حشرات است. این مقاومت، نیاز به سموم گیاهی را تا 70 درصد کاهش می دهد و به تولید علوفه ارگانیک و پایدار کمک می کند.

عملکرد و بازده تولید

در آزمایش های میدانی انجام شده در ایران (استان خراسان رضوی و فارس)، عملکرد علوفه تازه این گونه در دو برداشت به ترتیب 28 تن در هکتار (برداشت اول) و 22 تن در هکتار (برداشت دوم) ثبت شده است. این عدد در مقایسه با گونه های رایج مانند کرچک (حدود 15-18 تن در هکتار در یک برداشت) و گندم علوفه ای (حدود 20 تن در هکتار در یک برداشت)، بسیار برتر است. حتی در شرایط خشکی شدید، عملکرد DZ-520 تنها 15-20 درصد کاهش می یابد، در حالی که گونه های سنتی تا 50 درصد کاهش می یابند.

مزایای اقتصادی و زیست محیطی

یکی از بزرگ ترین مزایای اقتصادی علف تراش دوزمانه 520، کاهش هزینه های تولید علوفه است. با توجه به کاهش نیاز به کاشت مجدد، کاهش مصرف آب (تا 30 درصد نسبت به گونه های سنتی)، کاهش مصرف کود شیمیایی و سموم، هزینه تولید هر تن علوفه تازه این گونه حدود 35-40 درصد کمتر از گندم علوفه ای است. این امر به کشاورزان، به ویژه در مناطق کم آب و کم درآمد، امکان تأمین علوفه با کیفیت بالا را بدون وابستگی به واردات یا حمایت های دولتی می دهد.

از دیدگاه زیست محیطی، این گونه نقش مهمی در کاهش فرسایش خاک و افزایش ذخیره کربن در خاک ایفا می کند. ریشه های عمیق و متراکم آن، باعث بهبود ساختار خاک، افزایش نفوذپذیری و کاهش رواناب می شوند. همچنین، با کاهش نیاز به آبیاری و کود، آلودگی آب های زیرزمینی و سطحی ناشی از نیترات ها و فسفرهای بی فایده کاهش می یابد. این ویژگی ها، DZ-520 را به یک گزینه کلیدی در برنامه های کشاورزی مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی تبدیل کرده است.

کاربرد در دامداری

در دامداری های شیری، علوفه DZ-520 باعث افزایش تولید شیر به میزان 8-12 درصد نسبت به رژیم های مبتنی بر گندم علوفه ای شده است. این افزایش به دلیل بالا بودن میزان پروتئین قابل هضم و انرژی قابل دسترس (NEL) است. در دام های گوشتی نیز، افزایش رشد روزانه (ADG) و بهبود بازده تبدیل غذا (FCR) مشاهده شده است. در آزمایش های دامی در ایران، دام های تغذیه شده با علوفه DZ-520، 1.2 کیلوگرم رشد روزانه داشتند، در حالی که گروه کنترل با علوفه کرچک فقط 0.9 کیلوگرم رشد روزانه نشان دادند.

چالش ها و محدودیت ها

با وجود مزایای فراوان، چالش هایی نیز وجود دارد. اولین چالش، دسترسی به بذر است. در حال حاضر، بذر این گونه در ایران به صورت رسمی وارد نشده و بیشتر از طریق شبکه های غیررسمی و با قیمت بالا (حدود 120 دلار به ازای هر کیلوگرم) تأمین می شود. دومین چالش، نیاز به آموزش کشاورزان در زمینه مدیریت صحیح برداشت (زمان، ارتفاع و فاصله بین برداشت ها) است. برداشت زودهنگام یا دیرهنگام می تواند بازده را به شدت کاهش دهد. همچنین، در برخی خاک های بسیار شور، عملکرد آن کاهش می یابد، هرچند هنوز بهتر از گونه های سنتی است.

جمع بندی و پیشنهادات

علف تراش دوزمانه 520 یک انقلاب در تولید علوفه پایدار است. با ترکیب ویژگی های فیزیولوژیکی، اقتصادی و زیست محیطی منحصر به فرد، این گونه می تواند به عنوان یکی از ارکان اصلی تولید علوفه در مناطق خشک و نیمه خشک ایران و کشورهای مشابه مطرح شود. برای تحقق این پتانسیل، پیشنهادات زیر ارائه می شود:

1. ورود رسمی بذر DZ-520 به ایران از طریق وزارت جهاد کشاورزی و تأسیس مراکز تولید بذر داخلی.
2. برگزاری کارگاه های آموزشی برای کشاورزان در مناطق کم آب و دامداری.
3. پشتیبانی مالی و کمک های نقدی برای کشاورزانی که قصد کاشت این گونه را دارند.

انجام پژوهش های بیشتر در شرایط خاک های شور و کم آب ایران برای بهینه سازی مدیریت